Bieżnia: od narzędzia kary do ulubionego sprzętu siłowni
Zaskakująca historia urządzenia, którego używamy codziennie

Bieżnia to dziś jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli aktywności fizycznej — stoi w niemal każdej siłowni, wielu domach i gabinetach fizjoterapeutycznych. Mało kto jednak wie, że urządzenie, na którym dobrowolnie płacimy za bieganie, przez większą część swojej historii było narzędziem kary, budzącym grozę wśród więźniów wiktoriańskiej Anglii. Ta historia — od brytyjskich więzień, przez laboratoria kardiologiczne, aż po nowoczesne siłownie — pokazuje, jak bardzo zmienić może się przeznaczenie tego samego mechanicznego pomysłu w zależności od epoki i intencji jego twórców.

Starożytne korzenie: koła deptane napędzające cywilizację

Zanim bieżnia stała się kojarzona z karą, ludzkość od tysiącleci wykorzystywała urządzenia oparte na tej samej zasadzie — koła deptane (ang. treadwheel), napędzane siłą mięśni ludzi lub zwierząt. Tego typu mechanizmy stosowano już w starożytności i średniowieczu do napędzania dźwigów budowlanych, młynów czy pomp wodnych. Zachowane średniowieczne ryciny przedstawiają wielkie drewniane koła, w których robotnicy chodzili niczym chomiki, generując siłę potrzebną do podnoszenia ciężkich elementów konstrukcyjnych przy budowie zamków i katedr.

Te wczesne urządzenia nie miały jednak nic wspólnego z karą — były po prostu praktycznym rozwiązaniem inżynieryjnym w czasach, gdy nie istniały jeszcze silniki parowe ani elektryczne. Dopiero na początku XIX wieku ktoś wpadł na pomysł, by tę samą zasadę wykorzystać w zupełnie innym celu.

1818 rok: William Cubitt i narodziny „bieżni karnej”

Historia nowożytnej bieżni zaczyna się w Anglii, w hrabstwie Suffolk. Brytyjski inżynier i młynarz Sir William Cubitt (1785–1861) zaproponował rozwiązanie problemu, z którym mierzyły się ówczesne władze więzienne: co robić z więźniami odbywającymi krótkie wyroki, którzy w celach spędzali czas w bezczynności. Cubitt zaobserwował marnowany potencjał tej „siły roboczej” i doszedł do wniosku, że najlepszym sposobem na reformowanie przestępców jest nauczenie ich nawyku ciężkiej pracy.

Cubitt nie wynalazł koła deptanego od podstaw — istniały już wcześniej proste, dwuosobowe wersje wykorzystywane do pompowania wody czy przygotowywania zboża. Jego innowacją było wydłużenie konstrukcji tak, by mogło z niej korzystać jednocześnie wielu więźniów, umieszczenie stopni na zewnętrznej stronie obracającego się cylindra oraz zabudowanie górnej części koła, co ułatwiało nadzór strażnikom. Konstrukcja przypominała szeroki, pusty w środku cylinder zbudowany z drewnianych stopni rozmieszczonych na obwodzie.

Pierwsze prototypy „tread-wheel” (lub „treadmill”) zaczęły działać w 1819 roku w więzieniu Bury St Edmunds w Suffolk, a wkrótce potem w więzieniu Brixton w Londynie. Rozwiązanie szybko zyskało poparcie ówczesnych reformatorów więziennictwa. Efekt był piorunujący — już w 1824 roku bieżnie karne działały w co najmniej 54 więzieniach na terenie Wielkiej Brytanii, a do 1842 roku znajdowały się w 109 z 200 więzień w Anglii, Walii i Szkocji. Pomysł rozprzestrzenił się także poza granice Wielkiej Brytanii, docierając m.in. do Irlandii, Ameryki Północnej i Australii. Pierwsza amerykańska bieżnia karna została zainstalowana w 1822 roku.

Jak wyglądała kara na bieżni?

Codzienność więźnia skazanego na pracę na bieżni była wyjątkowo monotonna i wyczerpująca. Typowa zmiana trwała wiele godzin (często 6–10 godzin dziennie). Więźniowie wchodzili na zewnętrzne stopnie ogromnego, obracającego się koła, trzymając się poręczy umieszczonej przed sobą. Dla osoby z zewnątrz wyglądało to jak wieczne wspinanie się po niekończących się schodach — stąd popularne przezwisko urządzenia: „wieczne schody” (the everlasting staircase).

W wielu przypadkach praca była całkowicie bezproduktywna — opór ruchu koła regulowano za pomocą pasów i obciążników tak, by wysiłek był maksymalnie męczący. Z czasem energię zaczęto wykorzystywać praktycznie — do mielenia zboża czy pompowania wody. W samej tylko Anglii kilkadziesiąt więzień korzystało z tej formy pracy przymusowej.

Urządzenie budziło grozę nie bez powodu. Wypadki, kontuzje, a w skrajnych przypadkach nawet zgony wynikające z wyczerpania były realnym ryzykiem. W drugiej połowie XIX wieku bieżnia karna, pierwotnie pomyślana jako narzędzie „przemysłowej” resocjalizacji, stała się w oczach kolejnego pokolenia reformatorów przede wszystkim instrumentem cierpienia i odstraszania. Wspominał o niej m.in. Charles Dickens.

Koniec ery bieżni karnej

Krytyka praktyki narastała przez cały XIX wiek. W 1865 roku Prison Act formalnie uregulował „ciężką pracę”, a w kolejnych dekadach ograniczano czas spędzany na urządzeniu. Ostatecznie Prison Act z 1898 roku doprowadził do zniesienia tej formy kary. W 1895 roku w angielskich więzieniach było jeszcze 39 bieżni, a w 1901 już tylko 13. Formalne wycofanie nastąpiło około 1902 roku. Na kilka dekad urządzenie praktycznie zniknęło z powszechnej świadomości, kojarzone już tylko z mroczną kartą historii więziennictwa epoki wiktoriańskiej.

Druga młodość: bieżnia trafia do medycyny

Przez pierwszą połowę XX wieku o bieżni jako urządzeniu praktycznie zapomniano. Renesans nastąpił dopiero za sprawą rozwoju kardiologii i fizjologii wysiłku. Kluczową postacią w tej historii jest amerykański kardiolog dr Robert A. Bruce, który od końca lat 40. XX wieku, pracując z pacjentami cierpiącymi na choroby serca i płuc, zaczął wykorzystywać bieżnię jako narzędzie diagnostyczne.

W 1950 roku Bruce został pierwszym dyrektorem Wydziału Kardiologii na University of Washington w Seattle. Wspólnie z inżynierami (m.in. Wayne’em Quintonem) rozwijał metodologię testu polegającego na chodzeniu po bieżni, podczas gdy elektrokardiograf monitorował pracę serca pacjenta. Początkowo był to test jednostopniowy, jednak Bruce szybko opracował wersję wieloetapową, w której intensywność wysiłku stopniowo rosła.

Ta metodologia — sformalizowana i opublikowana na początku lat 60. jako Protokół Bruce’a (Bruce Protocol) — do dziś pozostaje jednym z najczęściej stosowanych na świecie standardów testu wysiłkowego serca. Bieżnia przestała więc być kojarzona wyłącznie z cierpieniem, a stała się precyzyjnym narzędziem ratującym życie poprzez wczesne wykrywanie chorób układu krążenia.

Od gabinetu lekarskiego do siłowni

To właśnie zastosowanie medyczne otworzyło drogę do dalszej ewolucji urządzenia. Zmotoryzowane bieżnie opracowane na potrzeby badań fizjologicznych i testów kardiologicznych okazały się na tyle praktyczne i bezpieczne, że stopniowo zaczęto je adaptować do celów rekreacyjnych i sportowych.

W kolejnych dekadach XX wieku, wraz z rosnącą popularnością biegania rekreacyjnego (szczególnie po publikacji książki dr. Kennetha Coopera Aerobics w 1968 roku) oraz rozwojem przemysłu fitness, bieżnia trafiła najpierw do klubów sportowych, a następnie — wraz ze spadkiem kosztów produkcji elektroniki i miniaturyzacją silników elektrycznych — do domów prywatnych. Jednym z pierwszych komercyjnych modeli domowych była PaceMaster Williama Stauba.

Współczesne bieżnie, wyposażone w komputery pokładowe, czujniki tętna, ekrany dotykowe czy programy treningowe symulujące różnorodny teren, są dalekim krewnym zarówno wiktoriańskiego koła karnego, jak i prostego urządzenia diagnostycznego z laboratorium Roberta Bruce’a. Łączy je jednak dokładnie ta sama, licząca ponad dwieście lat zasada fizyczna: człowiek porusza nogami, by pozostać w tym samym miejscu.

Ironia historii

Trudno o lepszy przykład na to, jak bardzo kontekst społeczny i technologiczny potrafi zmienić postrzeganie tego samego urządzenia. To, co w 1818 roku miało być formą surowej kary i odstraszania — monotonny, wyczerpujący i często całkowicie bezproduktywny wysiłek — dwieście lat później stało się czymś, za co ludzie na całym świecie dobrowolnie płacą. Ten sam ruch, to samo obciążenie mięśni, zupełnie inny kontekst i motywacja.

Historia bieżni jest więc czymś więcej niż tylko ciekawostką — to znakomita ilustracja tego, jak zmieniają się nasze zbiorowe wyobrażenia o pracy, karze, zdrowiu i dobrowolnym wysiłku na przestrzeni dwóch stuleci.

Źródła

• Prison History Project (Rosalind Crone), Origins and legacy of the penal treadmill, prisonhistory.org, 2022
• Encyclopaedia Britannica, hasło Treadwheel
• Wikipedia, Penal treadmill oraz William Cubitt
• Smithsonian Magazine, In the 19th Century, You Wouldn’t Want to Be Put on the Treadmill, 2017
• JSTOR Daily, Treadmills Were Meant to Be Atonement Machines, 2018
• New Scientist, Doing time, 2002
• Wikipedia, Bruce protocol
• UW Medicine Cardiology / materiały University of Washington dotyczące Protokołu Bruce’a
• BarBend, The History of Treadmills — From Torture Device to Your Home Gym
• Brewminate, The Penal Treadmill in Victorian England